در پی کارزار تبلیغاتی جدیدی که دولت آمریکا با محوریت اسکار بسنت وزیر خزانه‌داری علیه صنعت هوانوردی ایران به راه انداخته و از روز چهارشنبه خواستار همکاری همه کشورها برای توقف پروازها و ارائه خدمات فرودگاهی به هواپیماهای مسافربری ایرانی شده بود، موضع‌گیری اولیه دولت عراق در اعلام لغو پروازها از و به مقصد ایران، موجی از واکنش‌ها و انتقادات داخلی، هم در سطح افکار عمومی و هم در سطح نخبگان و سیاستمداران، در پی داشت.
گفتنی است در مهمترین خبر، فرودگاه بین‌المللی نجف از تعلیق تمامی پروازهای ورودی و خروجی به و از ایران از روز جمعه، ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶، تا اطلاع ثانوی، «بر اساس دستورالعمل‌های رسمی صادرشده از سوی مراجع ذی‌صلاح» خبر داد.
پیش از آن نیز، در پی تصمیم به تعلیق پروازهای فرودگاه بین‌المللی بغداد، تمام پروازهای ورودی و خروجی به و از ایران در فرودگاه‌های اربیل و سلیمانیه به حالت تعلیق درآمده بود.
روابط نزدیک سیاسی و همسایگی، تجانس مذهبی و پیوندهای ناگسستنی تاریخی و فرهنگی، شراکت گسترده اقتصادی و ارتباطات وسیع مرزی و تردد زیاد شهروندان، همگی عواملی هستند که باعث شد نوعی غافلگیری در اعلام همراهی سریع و صریح دولتمردان عراقی با تحریم‌های هوایی به وجود آید و واکنش گسترده‌ای در بغداد و شهرهای مذهبی بویژه نجف روی دهد.
پیامدهای این رویداد در دو سطح پیام نمادین و سیاسی و سطح فشارهای اقتصادی که هداف اصلی وزارت خزانه‌داری آمریکا است، قابل بررسی است؛ دو بُعدی که در یک سطح بر روابط دو کشور تأثیرگذار نبوده است.
ابعاد مالی و اقتصادی لغو پروازها
در حوزه تأثیرات مالی و اقتصادی لغو پروازها باید اشاره کرد که بر اساس آمارهای رسمی بیش از ۶۰ درصد ورودی و خروجی پروازهای ایران به مقصد عراق یا از این کشور انجام می‌شود که رقم قابل ملاحظه‌ای است. به گفته حرمت الله رفیعی رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران در شرایط فعلی، سالانه بیش از ۳ میلیون سفر هوایی به عراق صورت می‌گیرد که این آمار، پروازهای اربعین را شامل نمی‌شود و حدود ۳.۵ میلیون سفر هوایی نیز از عراق به ایران انجام می‌شود.
اگرچه لغو این حجم از پرواز مطمئناٌ ضربه سنگینی به بخش هوایی دو کشور خواهد زد اما واقعیت آن است که وزن اصلی و قاطع بار تجارت فی مابین دو کشور را مسیرهای زمینی پرتنوع ریلی و جاده‌ای مراودات کالا و مسافر بر دوش می‌کشند و از این جهت لغو پروازها تأثیر چندانی بر مناسبات اقتصادی گسترده دو کشور ندارد. حجم تجارت دو کشور در ۲۰۲۵ بیش از ۱۰ میلیارد دلار بوده که بخش عمده‌اش صادرات ایران به عراق شامل مواد غذایی، انرژی و کالاهای مصرفی و خدماتی بوده است.
با این حال مطمئناً در صورت ادامه تعلیق پروازها بخش گردشگری مذهبی و سلامت و هتل‌داری بویژه در طرف عراقی دچار خسارت و زیان خواهد شد زیرا معمولاً مسافرانی که از طریق مسیرهای هوایی سفر خود را به عراق انجام می‌دهند بیشتر مشتری هتل‌ها هستند تا اقشار کم‌درآمدتر که مسیر زمینی و ریلی را برای مسافرت به عراق و زیارت عتبات عالیات انتخاب می‌کنند.
بُعد نمادین و اثرات سیاسی و تبلیغاتی
اما در بُعد نمادین و اثرات سیاسی و تبلیغاتی، اقدام شتاب‌زده و نسنجیده دولت الزیدی در اعلام همراهی با تحریم یکجانبه و غیرقانونی بخش هوانوردی ایران، پیامدهای مهمی در پی داشته است. این اقدام نه‌تنها در تضاد با رویکرد سنتی عراق در تلاش برای حفظ توازن میان فشارهای آمریکا و منافع خود در توسعه روابط با ایران قرار می‌گیرد، بلکه می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از عقب‌نشینی در برابر فشارهای خارجی و تضعیف اصل حاکمیت ملی تفسیر شود.
در همین چارچوب، شخصیت‌ها و گروه‌های سیاسی عراقی، از جمله عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر پیشین، فالح الخزعلی از گردان‌های سید الشهدا، هادی العامری ( که وهب سلمان محمد الحسنی وزیر حمل‌ونقل و مسئول پرونده هواپیمایی از سازمان بدر به ریاست عامری است)، شیخ اکرم الکعبی، دبیرکل جنبش نجباء، و حسین الموسوی، معاون دبیرکل این جنبش در امور رسانه‌ای، به‌صراحت این تصمیم را اشتباه، واگذاری حاکمیت ملی و تسلیم در برابر اراده آمریکا توصیف کردند. آنان تأکید کردند که ایران در مقاطع حساس، از جمله عبور ایمن نفت عراق از تنگه هرمز، تأمین گاز نیروگاه‌های برق عراق و باز گذاشتن مرزها برای تجارت و پشتیبانی دفاعی، در کنار عراق ایستاده است و اکنون پاسخ مناسب به این همراهی، نه همراهی با تحریم، بلکه قدردانی و حفظ روابط راهبردی است.
از سوی دیگر، تهدید به تحصن در فرودگاه‌ها و هشدار درباره پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این تصمیم، نشان می‌دهد که پرونده لغو پروازها می‌تواند به یکی از محورهای تنش داخلی عراق و ایجاد نارضایتی از عملکرد دولت الزیدی تبدیل شود.
از این جهت، اقدام بغداد می‌تواند به‌صورت ناخواسته یک مسئله داخلی درباره استقلال تصمیم‌گیری عراق ایجاد کند؛ مسئله‌ای که در صورت تداوم محدودیت‌ها، احتمالاً ابعاد بیشتری نیز پیدا خواهد کرد. به‌خصوص اگر توقف پروازها موجب اختلال جدی در سفر بیماران، دانشجویان و زائران شود، فشار اجتماعی بر دولت برای یافتن راه‌حل افزایش خواهد یافت.
همین وضعیت و احساس خطر پس از مشاهده حجم گسترده نارضایتی‌ها موجب شد تا دولت الزیدی برای تلطیف فضا و آرام کردن اذهان عمومی از تلاش برای کسب معافیت در مذاکره با واشنگتن خبر دهد؛ موضعی نرم‌تر از واکنش اولیه به اقدام تحریمی آمریکا.
واقعیت این است که روابط تهران و بغداد را نمی‌توان صرفاً در چارچوب مناسبات رسمی دولت‌ها تعریف کرد. پیوندهای مذهبی و تاریخی، حجم بالای رفت‌وآمد شهروندان، حضور دانشجویان عراقی در ایران، گردشگری مذهبی، درمان و تجارت مرزی، مجموعه‌ای از ارتباطات را ایجاد کرده که با یک تصمیم اداری برای توقف پروازها از میان نمی‌رود. سفیر عراق در تهران نیز پس از آغاز بحران تأکید کرده که روابط دو کشور عمیق است و این بحران موقت نباید بر مناسبات دوجانبه تأثیر بگذارد.
بنابراین، اگرچه آمریکا تلاش دارد از طریق تحریم صنعت هوانوردی ایران هزینه همکاری شرکت‌ها و فرودگاه‌های خارجی با تهران را افزایش دهد، تجربه چند روز اخیر عراق نشان داده است که اجرای چنین سیاستی در کشوری مانند عراق می‌تواند پیامدهای سیاسی مستقیمی برای دولت میزبان ایجاد کند.
واشنگتن ممکن است بتواند با تهدید شرکت‌های خدمات فرودگاهی به تحریم ثانویه، آنها را از ارائه خدمات به هواپیماهای ایرانی منصرف کند، اما این فشار الزاماً به معنای پذیرش بی‌هزینه آن از سوی جامعه و ساختار سیاسی عراق نیست. آمریکا در اینجا با کشوری مواجه است که ایران برای آن صرفاً یک شریک تجاری یا یک مقصد خارجی نیست، بلکه همسایه‌ای با مرز طولانی، شبکه‌ای عمیق از مناسبات تاریخی و مذهبی است/ الوقت
