تنش میان ترکیه و رژیم صهیونیستی در هفتههای اخیر از سطح اختلافات سیاسی بر سر جنگ غزه عبور کرده و به رقابت مستقیمتر بر سر آینده سوریه، نفوذ نظامی در شرق مدیترانه و آرایش امنیتی منطقه رسیده است. با این حال، کارشناسان از جمله در مدرن دیپلماسی معقتدند که ترکیه در شرایط فعلی به دنبال ورود به جنگ مستقیم نیست؛ بلکه مجموعهای از ابزارهای حقوقی، دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی را همزمان فعال کرده تا هزینه اقدامات تلآویو را افزایش دهد و در عین حال از درگیری کنترلنشده جلوگیری کند.
به گفته مدرن دیپلماسی، این سیاست را میتوان «بازدارندگی بدون ورود فوری به جنگ» توصیف کرد.
تنش میان ترکیه و رژیم صهیونیستی بویژه بر سر سوریه تشدید شده و این کشور مهمترین میدان رقابت دو طرف است. ترکیه پس از سقوط دولت بشار اسد، روابط خود با دولت جدید دمشق را توسعه داده و از گسترش حمایت نظامی و امنیتی از سوریه خبر داده است. در مقابل، رژیم صهیونیستی به شدت نگران گسترش نفوذ ترکیه در سوریه و احتمال ایجاد زیرساخت یا حضور نظامی ترکیه در این کشور است.
حمله هفته گذشته رژیم صهیونیستی به پایگاه هوایی ابوظهور در شمالغرب سوریه، که تلآویو آن را اقدامی برای جلوگیری از استقرار نیروهای ترکیه عنوان کرد، این رقابت را به مرحله جدیدی رساند. رژیم صهیونیستی مدعی شده است که حضور نظامی ترکیه در این منطقه تهدیدی علیه امنیتش است؛ اما آنکارا این ادعا را رد و حمله را نقض حاکمیت سوریه دانسته است.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، چند روز قبل از این حمله نیز گفته بود حملات رژیم صهیونیستی به حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه از «بزرگترین تهدیدها» علیه ثبات این کشور است و جامعه جهانی باید به صهیونیستها فشار وارد کند.
اما نکته مهم این است که فیدان همزمان تأکید کرده آنکارا قصد درگیری با رژیم صهیونیستی در سوریه را ندارد. او گفته است: « قصد نداریم با هیچ کشوری در سوریه درگیر شویم، نه فقط رژیم صهیونیستی.» با این حال، او هشدار داده که ترکیه در صورت ایجاد بیثباتی در یک کشور همسایه که امنیت ملی آنکارا را تهدید کند، «نمینشیند و تماشا نمیکند» و در چنین شرایطی از همه ابزارها از جمله ابزار نظامی استفاده خواهد کرد.
در عین حال می توان گزینههای ترکیه در برابر تل آویو را بررسی کرد:
گزینه اول؛ فشار حقوقی و بینالمللی علیه نتانیاهو
یکی از روشنترین واکنشهای ترکیه، انتقال بخشی از تقابل با رژیم صهیونیستی از میدان نظامی به میدان حقوقی است.
آنکارا در پرونده مربوط به حمله و توقیف فعالان ناوگان «گلوبال صمود» برای غزه، حکم بازداشت بنیامین نتانیاهو و یک متهم دیگر را پیگیری کرده و در ۲۱ اوت اعلام شد که ترکیه درخواست صدور «اعلامیه قرمز» اینترپل برای نتانیاهو را مطرح کرده است. اتهامات اعلامشده شامل نسلکشی، جنایت علیه بشریت، شکنجه، سلب آزادی و ربایش عنوان شده است.
براساس گزارش مدرن دیپلماسی، این اقدام از نظر عملی احتمالاً به بازداشت نتانیاهو منجر نمیشود، زیرا اجرای اعلان قرمز اینترپل خودکار نیست و مقررات این سازمان نیز در پروندههایی که ماهیت غالباً سیاسی دارند محدودیتهایی ایجاد میکند. اما از نظر سیاسی، این اقدام یک ابزار فشار است که به آنکارا امکان میدهد بدون استفاده از نیروی نظامی، سطح تقابل با دولت رژیم صهیونیستی را افزایش دهد. در واقع، ترکیه تلاش دارد مسئله غزه و رفتار رژیم صهیونیستی را از یک اختلاف دوجانبه به پروندهای حقوقی و بینالمللی تبدیل کند.
گزینه دوم؛ حفظ و تقویت حضور ترکیه در سوریه
گزارش الجزیره تاکید دارد که دومین گزینه آنکارا، عقبنشینی نکردن از سوریه است. ترکیه طبق اعلام مقامهای این کشور، همکاری با دولت سوریه را در حوزههای امنیتی، بازسازی و آموزش نظامی ادامه خواهد داد. آنکارا در بیانیه رسمی خود پس از حملات رژیم صهیونیستی نیز گفت که به همکاری با دولت سوریه برای ایجاد امنیت ادامه میدهد و اجازه بیثباتسازی سوریه را نخواهد داد.
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا اختلاف ترکیه و رژیم صهیونیستی در سوریه در اصل فقط درباره یک پایگاه نظامی نیست؛ بلکه درباره این است که چه کشوری معماری امنیتی سوریه پس از جنگ داخلی را شکل خواهد داد.
تحلیل مرکز مطالعات الجزیره نیز همین موضوع را یکی از مهمترین اختلافات ساختاری دو طرف میداند و معتقد است که رژیم صهیونیستی از نفوذ فزاینده ترکیه، آموزش نیروهای سوری و احتمال ایجاد پایگاههای ترکیه نگران است، در حالی که آنکارا حضور خود در سوریه را بخشی از امنیت ملی و ثبات منطقهای میداند.
گزینه سوم؛ ایجاد سازوکار جلوگیری از برخورد نظامی
ترکیه در عین حال نشان داده است که به دنبال این نیست که بمباران مواضعش در سوریه به جنگ مستقیم تبدیل شود. پس از حمله صهیونیستها به ابوظهور، آمریکا فعالانه به دنبال ایجاد یک سازوکار «رفع تنش و جلوگیری از برخورد» میان ترکیه، سوریه و رژیم صهیونیستی رفت، چون از طرف دیگر واشنگتن نگران است که جنگ جدید در سوریه باعث هزینه بیشتر در منطقه شود و کار آمریکا در جنگ با ایران را با دشواری بیشتری روبرو سازد، از این رو کاخ سفید در تقلاست تا جنگ جدیدی در منطقه شکل نگیرد و به نظر میرسد که آنکارا نیز در این مسیر همسو با واشنگتن است.
از طرف دیگر ترکیه هم نشان داده که تمایلی به درگیری نظامی در سوریه ندارد، هرچند گزینه نظامی را نیز در برابر رژیم صهیونیستی رد نکرده است.
گزینه چهارم؛ آمادهسازی نظامی در قبرس
در میان تمام گزینههای ترکیه، شاید مهمترین تحول، تغییر نگاه آنکارا به قبرس باشد.
یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه، در ۲ اوت اعلام کرد که وضعیت آمادگی نظامی ترکیه در قبرس بهطور «دقیق» در حال بهروزرسانی است. او گفت آنکارا تحولات جزیره و بهویژه فعالیتهای رژیم صهیونیستی در بخش تحت کنترل جمهوری قبرس را زیر نظر دارد و برای تهدیدهای احتمالی، اقدامات نظامی و سیاسی لازم را انجام میدهد.
اهمیت این اظهارات زمانی بیشتر میشود که رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس در پایان سال ۲۰۲۵ برنامه همکاری نظامی سهجانبهای را برای سال ۲۰۲۶ امضا کردند که شامل فعالیتهای عملیاتی مشترک، آموزش نیروهای ویژه، نشستهای ستادی و رایزنیهای نظامی بود.
اعلامیه سهجانبه رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس نیز بر تقویت همکاریهای امنیتی، دفاعی و نظامی و همکاری در زمینه امنیت دریایی تأکید کرده است.
از این رو، نگرانی ترکیه فقط به سوریه محدود نیست. آنکارا نگران شکلگیری یک محور امنیتی رژیم صهیونیستی ـ یونان ـ قبرس در شرق مدیترانه است که موازنه نظامی و انرژی منطقه را علیه ترکیه تغییر دهد.
تحلیل مدرن دیپلماسی حتی استدلال میکند که اگر قرار باشد در آینده یک برخورد نظامی مستقیم میان ترکیه و رژیم صهیونیستی رخ دهد، احتمال دارد قبرس و شرق مدیترانه بیش از سوریه به نقطه اصطکاک تبدیل شوند. این تحلیل افزوده است که آنکارا در حال بازبینی وضعیت آمادگی نظامی خود در قبرس است، در حالی که همکاری نظامی رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس نیز در حال گسترش است.
از سوی دیگر، آنکارا تلاش میکند گزینه نظامی را از روی میز خارج نکند. افزایش آمادگی نظامی در قبرس و توسعه همکاری دفاعی با شرکای منطقهای نشان میدهد که ترکیه در حال ایجاد ظرفیت بازدارندگی است.
گزینه پنجم؛ استفاده از ظرفیتهای منطقهای
در عین حال به نظر میرسد که ترکیه تلاش میکند مقابله با رژیم صهیونیستی را صرفاً به رقابت دوجانبه تبدیل نکند. مرکز مطالعات الجزیره مینویسد آنکارا در برابر افزایش قدرت رژیم صهیونیستی، همکاری خود با کشورهایی مانند پاکستان، عربستان سعودی و مصر را تقویت کرده و از ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقهای با محوریت قدرتهای بزرگ مسلمان حمایت میکند.
این روند با انعقاد پیمان سه جانبه مکه در ماه گذشته اهمیت بیشتری پیدا کرده است. ترکیه، عربستان و پاکستان در اوت ۲۰۲۶ پیمان دفاعی مشترکی امضا کردند که هاکان فیدان آن را از نظر فنی مشابه اصل دفاع جمعی ناتو توصیف کرده است؛ هرچند طرفها رسماً تأکید کردهاند که این پیمان علیه کشور مشخصی طراحی نشده است.
در چنین شرایطی، یکی از محاسبات آنکارا این است که افزایش همکاری دفاعی با قدرتهای منطقهای، هزینه هرگونه فشار نظامی بر ترکیه یا شرکای آن را بالا ببرد.
گزینه ششم؛ فشار اقتصادی علیه تل آویو
ترکیه همچنین بخش مهمی از فشار اقتصادی خود علیه تل آویو را تشدید کرده است.
آنکارا از ۲ مه ۲۰۲۴ تجارت مستقیم با رژیم صهیونیستی را بهطور کامل متوقف کرده و وزارت تجارت ترکیه در مارس ۲۰۲۶ دوباره تأکید کرد که صادرات، واردات، تجارت ترانزیتی و عملیات مربوط به مناطق آزاد با رژیم صهیونیستی متوقف مانده و تجارت مستقیم دو طرف «صفر» است.
بنابراین یکی از ابزارهایی که ترکیه همین حالا در اختیار دارد، استفاده از تجارت و مسیرهای اقتصادی به عنوان اهرم فشار علیه تل آویو است.
آنکارا همچنین میتواند در صورت افزایش تنش، فشارهای اقتصادی و دیپلماتیک خود را تشدید کند و تشدید این فشارها در آینده نزدیک نیز بسیار محتمل است.
منبع: الوقت
