پرونده ویژه راوی جهان/ شماره دوم: سه دهه سیاست خارجی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای؛ دستاوردها، چالش‌ها و میراث راهبردی
– ونوس ثنائی لنگرودی
پژوهشگر روابط بین الملل
خلاصه یادداشت:
۱. سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را می‌توان یک دکترین چندلایه دانست که بر اصول ثابتی مانند استقلال، امنیت ملی، بازدارندگی و موازنه‌سازی استوار بوده و در عین حال ابزارهای خود را با تحولات منطقه‌ای و جهانی تطبیق داده است.
۲. این دکترین بر پایه هسته سختی از اصول شامل استقلال راهبردی، نفی سلطه، خوداتکایی، حمایت از فلسطین و حفظ امنیت ملی شکل گرفته، در حالی که روش‌های تحقق آن از مقاومت فعال تا مذاکره و تعامل بین‌المللی متغیر بوده است.
۳. ایران در سه دهه گذشته با ترکیب قدرت دفاعی، نفوذ منطقه‌ای، دیپلماسی و تعامل با بازیگران مختلف، تلاش کرده جایگاه خود را به‌عنوان بازیگری مستقل و اثرگذار در نظم منطقه‌ای حفظ کند؛ رویکردی که هم دستاوردهای راهبردی و هم هزینه‌هایی مانند تحریم و فشارهای بین‌المللی به همراه داشته است.
۴. تحول سیاست خارجی ایران نشان می‌دهد که این کشور از بازسازی پس از جنگ و تنش‌زدایی تا مواجهه با پرونده هسته‌ای، بحران‌های منطقه‌ای و فشارهای اقتصادی، همواره میان مقاومت، دیپلماسی، همسایگی و چندجانبه‌گرایی در جست‌وجوی حفظ منافع ملی بوده است.
۵. آینده این دکترین بیش از هر چیز به توانایی ایران در ایجاد توازن میان استقلال و تعامل، قدرت سخت و قدرت نرم، امنیت و اقتصاد وابسته است؛ زیرا تبدیل سرمایه راهبردی گذشته به دستاوردهای پایدار، نیازمند دیپلماسی مؤثرتر، اقتصاد قوی‌تر و روایت‌سازی فعال‌تر خواهد بود.
سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از تصمیم‌های پراکنده، واکنش‌های مقطعی یا سیاست‌های دولت‌های مختلف دانست. آنچه در بیش از سه دهه گذشته در رفتار خارجی ایران قابل مشاهده است، نوعی دکترین نسبتاً منسجم، چندلایه و در عین حال تحول‌پذیر است؛ دکترینی که از یک سو بر اصول ثابت و تغییرناپذیری چون استقلال، نفی سلطه، حفظ امنیت ملی، حمایت از محور مقاومت و موازنه‌سازی در برابر قدرت‌های رقیب استوار بوده و از سوی دیگر، در سطح ابزارها، تاکتیک‌ها، اولویت‌ها و شیوه‌های تعامل با جهان، پیوسته خود را با شرایط متغیر منطقه‌ای و بین‌المللی تطبیق داده است.
در این دوره، ایران با جهانی مواجه بوده که در آن نظم دوقطبی فروپاشیده، قدرت آمریکا در مقاطعی به اوج رسیده، سپس نشانه‌های فرسایش آن آشکار شده، منطقه غرب آسیا بارها دستخوش جنگ، اشغال، مداخله خارجی، تروریسم، فروپاشی دولت‌ها و رقابت‌های ژئوپلیتیک شده و پرونده‌هایی چون هسته‌ای، تحریم، امنیت انرژی، نظم منطقه‌ای و آینده فلسطین به کانون منازعات بین‌المللی تبدیل شده‌اند. در چنین محیطی، سیاست خارجی ایران نه در خلأ، بلکه در متن فشارها، تهدیدها، فرصت‌ها و ضرورت‌های تاریخی شکل گرفته است.
اهمیت بررسی دکترین سیاست خارجی ایران در این دوره از آن روست که جمهوری اسلامی ایران، برخلاف بسیاری از بازیگران منطقه‌ای، صرفاً به دنبال بقا در نظم موجود نبوده، بلکه کوشیده است در برابر نظم مطلوب قدرت‌های مسلط، نوعی نقش مستقل، اثرگذار و موازنه‌ساز برای خود تعریف کند. همین ویژگی سبب شده سیاست خارجی ایران همواره موضوعی بحث‌برانگیز باشد: از نگاه حامیان، این سیاست توانسته استقلال کشور، عمق راهبردی و بازدارندگی ملی را حفظ کند؛ از نگاه منتقدان، این مسیر هزینه‌هایی اقتصادی، دیپلماتیک و منطقه‌ای به همراه داشته است. اما فارغ از داوری ارزشی، یک نکته روشن است: سیاست خارجی ایران در این دوره، سیاستی منفعل، بی‌جهت یا بی‌منطق نبوده است.
برای فهم این دکترین باید میان دو سطح تمایز گذاشت: سطح «اصول ثابت» و سطح «ابزارهای متغیر». اصول ثابت، همان ستون‌هایی هستند که در دولت‌های گوناگون و در برابر تحولات بزرگ جهانی باقی مانده‌اند؛ مانند استقلال، حفظ امنیت ملی، مخالفت با سلطه خارجی، دفاع از تمامیت ارضی، حمایت از فلسطین، تقویت بازدارندگی و پرهیز از وابستگی راهبردی به قدرت‌های بزرگ. اما ابزارهای متغیر، شامل دیپلماسی، مذاکره، تنش‌زدایی، مقاومت فعال، چرخش به شرق، تعامل با همسایگان، چندجانبه‌گرایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های منطقه‌ای بوده‌اند که بسته به زمان و شرایط، برجسته یا تعدیل شده‌اند.
از همین منظر، تکامل سیاست خارجی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را می‌توان تلاشی برای پاسخ به یک پرسش بنیادین دانست: چگونه می‌توان در منطقه‌ای پرآشوب و در نظامی بین‌المللی نابرابر، استقلال سیاسی، امنیت ملی و قدرت اثرگذاری را حفظ کرد، بی‌آنکه کشور به بازیگری تابع یا منزوی تبدیل شود؟ پاسخ ایران به این پرسش، ترکیبی از مقاومت و دیپلماسی، بازدارندگی و تعامل، موازنه‌سازی و فرصت‌سازی بوده است.
۱. اصول ثابت سیاست خارجی: هسته سخت دکترین
هر دکترین سیاست خارجی برای آن‌که استمرار داشته باشد، نیازمند مجموعه‌ای از اصول بنیادین است؛ اصولی که با تغییر دولت‌ها، تحولات مقطعی یا فشارهای خارجی از میان نروند. در مورد جمهوری اسلامی ایران، این اصول در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای با وضوح بیشتری تثبیت و صورت‌بندی شده‌اند.
نخستین اصل، استقلال است. استقلال در اینجا صرفاً به معنای حفظ مرزهای جغرافیایی یا نبود اشغال خارجی نیست؛ بلکه به معنای استقلال در تصمیم‌گیری راهبردی است. جمهوری اسلامی ایران در این دوره کوشیده است نشان دهد که سیاست خارجی آن تابع اراده قدرت‌های بزرگ نیست و کشور در موضوعاتی چون امنیت ملی، فناوری هسته‌ای، روابط منطقه‌ای، توان دفاعی و مناسبات جهانی، بر اساس تشخیص خود عمل می‌کند. این اصل، مبنای بسیاری از تصمیم‌ها و مقاومت‌ها در برابر فشارهای خارجی بوده است.
دومین اصل، نفی سلطه‌پذیری است. تجربه تاریخی ایران، از مداخلات قدرت‌های خارجی در دوره‌های پیشین تا جنگ تحمیلی و تحریم‌های گسترده، در شکل‌گیری این حساسیت نقش داشته است. در نگاه راهبردی جمهوری اسلامی، اگر کشوری استقلال تصمیم‌گیری خود را از دست بدهد، حتی اگر ظاهراً از رفاه یا امنیت برخوردار باشد، در نهایت به بخشی از پروژه دیگران تبدیل خواهد شد. از این رو، سیاست خارجی ایران همواره کوشیده است از تبدیل‌شدن کشور به یک بازیگر تابع در نظم منطقه‌ای جلوگیری کند.
سومین اصل، امنیت‌محوری است. ایران در منطقه‌ای قرار دارد که طی سه دهه گذشته شاهد جنگ‌های پی‌درپی، اشغال نظامی، تروریسم، فروپاشی دولت‌ها، رقابت‌های فرقه‌ای و مداخلات خارجی بوده است. در چنین محیطی، سیاست خارجی ایران نمی‌توانست صرفاً اقتصادی یا تشریفاتی باشد. امنیت ملی به یکی از محوری‌ترین عناصر سیاست خارجی تبدیل شد و بسیاری از تصمیم‌ها، از حضور منطقه‌ای تا توسعه توان دفاعی و دیپلماسی بحران، در پرتو همین اصل معنا یافت.
چهارمین اصل، حمایت از آرمان فلسطین و مخالفت با اشغالگری است. این موضوع از ابتدای انقلاب اسلامی در سیاست خارجی ایران حضور داشته، اما در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای به یکی از عناصر ثابت هویت منطقه‌ای جمهوری اسلامی تبدیل شد. حمایت از فلسطین برای ایران صرفاً یک مسئله عاطفی یا تبلیغاتی نبوده، بلکه بخشی از نگاه کلان به نظم منطقه‌ای و مخالفت با تثبیت برتری اسرائیل در غرب آسیا محسوب شده است.
پنجمین اصل، خوداتکایی در تولید قدرت است. ایران در این دوره آموخت که در بزنگاه‌های مهم امنیتی، نمی‌تواند بقای خود را به تضمین دیگران واگذار کند. بنابراین، توسعه توان دفاعی، علمی، فناوری، صنعتی و منطقه‌ای، بخشی از منطق سیاست خارجی شد. این خوداتکایی، به‌ویژه در حوزه دفاعی و بازدارندگی، نقش مهمی در شکل‌گیری رفتار خارجی ایران داشته است.
این اصول ثابت، همان هسته سخت دکترین سیاست خارجی ایران را تشکیل می‌دهند. دولت‌ها ممکن است در روش‌ها تفاوت داشته باشند؛ یکی بر تنش‌زدایی تأکید کند، دیگری بر مقاومت فعال؛ یکی دیپلماسی هسته‌ای را برجسته سازد، دیگری سیاست همسایگی را. اما در سطح کلان، هیچ دولتی نتوانسته یا نخواسته است از این اصول بنیادین عبور کند. همین استمرار، نشانه وجود یک دکترین فراتر از دولت‌هاست.
۲. اصول متغیر: انعطاف در تاکتیک، ثبات در جهت
در کنار اصول ثابت، سیاست خارجی ایران در این دوره از مجموعه‌ای از اصول متغیر نیز برخوردار بوده است. منظور از اصول متغیر، آن دسته از اولویت‌ها و ابزارهایی است که بسته به شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی، شدت و ضعف یافته‌اند. این متغیرها نشان می‌دهند که دکترین سیاست خارجی ایران، اگرچه دارای هسته‌ای ثابت است، اما خشک و غیرقابل‌انعطاف نیست.
یکی از مهم‌ترین متغیرها، نسبت میان مقاومت و مذاکره بوده است. در برخی مقاطع، ایران تلاش کرده از طریق گفت‌وگو، توافق و تنش‌زدایی، فشارها را کاهش دهد و فرصت‌های تازه‌ای ایجاد کند. در مقاطعی دیگر، به این جمع‌بندی رسیده که طرف مقابل مذاکره را نه برای توافق متوازن، بلکه برای محدودسازی قدرت ایران می‌خواهد؛ در نتیجه، بر مقاومت فعال و افزایش قدرت چانه‌زنی تأکید کرده است. این دو رویکرد ظاهراً متفاوت، در عمق خود یک هدف مشترک داشته‌اند: حفظ منافع ملی و جلوگیری از تحمیل اراده خارجی.
متغیر دوم، نوع نگاه به قدرت‌های جهانی بوده است. در دهه‌هایی، اروپا به‌عنوان مسیر کاهش تنش و گفت‌وگو اهمیت بیشتری پیدا کرد. در دوره‌هایی دیگر، روسیه و چین به‌عنوان شرکای مهم‌تر در موازنه با فشار غرب برجسته شدند. در سال‌های اخیر نیز عضویت یا همکاری با سازوکارهایی چون سازمان همکاری شانگهای و بریکس در چارچوب همین نگاه قابل تحلیل است. ایران کوشیده است وابسته به یک بلوک نشود، اما از شکاف‌ها و رقابت‌های قدرت‌های بزرگ برای افزایش آزادی عمل خود بهره ببرد.
متغیر سوم، اولویت همسایگان است. در برخی دوره‌ها، پرونده‌های جهانی مانند هسته‌ای یا رابطه با غرب، سیاست خارجی ایران را تحت‌الشعاع قرار داد. اما به‌تدریج روشن شد که بدون محیط پیرامونی باثبات، حتی موفقیت در سطح جهانی نیز شکننده خواهد بود. از این رو، دیپلماسی همسایگی و تقویت روابط با کشورهای پیرامونی به یکی از محورهای جدی‌تر سیاست خارجی تبدیل شد.
متغیر چهارم، نسبت میان سیاست و اقتصاد در روابط خارجی است. در سال‌های ابتدایی، امنیت و سیاست بر اقتصاد غلبه داشت. اما با طولانی‌شدن تحریم‌ها و افزایش اهمیت ژئواکونومی، سیاست خارجی ایران ناگزیر شد به تجارت، انرژی، ترانزیت، کریدورها، بازارهای منطقه‌ای و دیپلماسی اقتصادی توجه بیشتری نشان دهد. این تغییر، یکی از مهم‌ترین نیازهای آینده سیاست خارجی ایران نیز خواهد بود.
به این ترتیب، سیاست خارجی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را باید ترکیبی از ثبات و انعطاف دانست: ثبات در اهداف و اصول بنیادین، انعطاف در ابزارها و مسیرهای تحقق آن اهداف. این ویژگی، یکی از دلایل ماندگاری دکترین ایران در برابر فشارهای متغیر بوده است.
۳. استقلال: ستون اصلی رفتار خارجی ایران
استقلال، کلیدواژه محوری فهم سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است. در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، این مفهوم نه‌تنها حفظ شده، بلکه به صورت یکی از شاخص‌های اصلی سنجش موفقیت یا ناکامی سیاست خارجی درآمده است. در این نگاه، هر سیاستی که به افزایش قدرت تصمیم‌گیری کشور بینجامد، مطلوب‌تر است؛ و هر سیاستی که کشور را به اراده قدرت‌های خارجی وابسته کند، حتی اگر در کوتاه‌مدت منافعی ایجاد کند، در بلندمدت خطرناک تلقی می‌شود.
استقلال در سیاست خارجی ایران سه بُعد مهم دارد. بُعد نخست، استقلال سیاسی است؛ یعنی ایران بتواند درباره مسائل اساسی خود، از برنامه دفاعی و هسته‌ای گرفته تا روابط منطقه‌ای، بدون پذیرش دیکته خارجی تصمیم بگیرد. این بُعد، به‌ویژه در برابر فشارهای آمریکا و برخی متحدان آن برجسته بوده است.
بُعد دوم، استقلال امنیتی است. تجربه جنگ تحمیلی، تحریم تسلیحاتی و تهدیدهای مکرر نظامی، ایران را به این جمع‌بندی رساند که امنیت وارداتی، امنیتی پایدار نیست. به همین دلیل، توسعه توان دفاعی و بازدارندگی به بخشی از استقلال کشور تبدیل شد. در این چارچوب، توان موشکی، ظرفیت‌های دفاعی بومی و شبکه بازدارندگی منطقه‌ای، نه ابزار تهاجم، بلکه سازوکار جلوگیری از تهدید تلقی شده‌اند.
بُعد سوم، استقلال اقتصادی است. اگرچه این بُعد در عمل با چالش‌های جدی روبه‌رو بوده، اما در سطح دکترین، همواره مورد تأکید قرار گرفته است. تحریم‌های گسترده نشان داد که وابستگی بیش از حد به مسیرهای محدود مالی، تجاری و فناوری، می‌تواند استقلال سیاسی را نیز آسیب‌پذیر کند. از این رو، تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی، توسعه پیوندهای منطقه‌ای و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم، به بخشی از سیاست خارجی تبدیل شده است.
با این حال، استقلال به معنای انزوا نیست. یکی از سوءبرداشت‌های رایج این است که تأکید ایران بر استقلال، الزاماً به قطع ارتباط با جهان می‌انجامد. در حالی که منطق دکترین ایران، تعامل از موضع استقلال است؛ یعنی رابطه با جهان، اما نه رابطه‌ای مبتنی بر تبعیت. چالش اصلی سیاست خارجی ایران در آینده نیز همین خواهد بود: چگونه می‌توان هم مستقل ماند و هم از فرصت‌های جهانی بهره گرفت؟
۴. موازنه قدرت: هنر بقا در منطقه‌ای ناآرام
ایران در یکی از حساس‌ترین مناطق جهان قرار دارد؛ منطقه‌ای که در آن انرژی، ایدئولوژی، قومیت، مذهب، امنیت، قدرت‌های بزرگ و رقابت‌های تاریخی در هم تنیده‌اند. در چنین محیطی، سیاست خارجی بدون موازنه‌سازی نمی‌تواند دوام بیاورد. دکترین سیاست خارجی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، به‌تدریج از دفاع صرف به سمت موازنه‌سازی فعال حرکت کرده است.
موازنه‌سازی ایران، واکنشی به مجموعه‌ای از تحولات بود: حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس، اشغال افغانستان و عراق، گسترش ناتو در پیرامون منطقه، تقویت نظامی اسرائیل، شکل‌گیری ائتلاف‌های ضدایرانی و تلاش برای محدودکردن نفوذ تهران. در برابر این شرایط، ایران کوشید فقط به مرزهای خود متکی نباشد، بلکه در محیط پیرامونی نیز ظرفیت اثرگذاری ایجاد کند.
این موازنه‌سازی چند شکل داشته است. نخست، افزایش توان دفاعی داخلی؛ زیرا هیچ موازنه‌ای بدون قدرت ملی پایدار نیست. دوم، گسترش روابط با بازیگران غیروابسته یا کمتر وابسته به غرب. سوم، حمایت از نیروها و جریان‌هایی که در برابر دشمنان مشترک ایران یا نظم منطقه‌ای مطلوب آمریکا و اسرائیل قرار دارند. چهارم، بهره‌گیری از دیپلماسی برای جلوگیری از اجماع‌سازی کامل علیه ایران.
در این چارچوب، سیاست منطقه‌ای ایران صرفاً نوعی مداخله‌گری ایدئولوژیک نبوده، بلکه بخشی از منطق موازنه قدرت است. ایران کوشیده است اجازه ندهد پیرامونش به طور کامل در اختیار رقبای راهبردی قرار گیرد. اگر عراق، سوریه، لبنان، خلیج فارس، قفقاز و آسیای مرکزی برای ایران مهم‌اند، دلیل آن فقط پیوندهای تاریخی یا فرهنگی نیست؛ بلکه امنیت ملی ایران به شدت با این محیط‌ها گره خورده است.
البته موازنه‌سازی هزینه هم دارد. هر اندازه نفوذ ایران افزایش یافته، حساسیت رقبا نیز بیشتر شده است. بخشی از فشارهای بین‌المللی، تحریم‌ها و رقابت‌های منطقه‌ای علیه ایران، واکنشی به همین افزایش نقش بوده است. بنابراین، آینده سیاست خارجی ایران نیازمند مدیریت دقیق این موازنه است: افزایش قدرت، بدون تولید هزینه‌های غیرضروری؛ حفظ نفوذ، بدون گرفتارشدن در فرسایش راهبردی.
۵. بازدارندگی: سپر راهبردی جمهوری اسلامی
بازدارندگی را باید ستون امنیتی دکترین سیاست خارجی ایران دانست. در محیطی که تهدید نظامی، خرابکاری، ترور، تحریم و فشار سیاسی هم‌زمان علیه ایران به کار گرفته شده، بازدارندگی برای تهران یک انتخاب لوکس نبوده، بلکه ضرورتی حیاتی بوده است.
بازدارندگی ایران در این دوره چندلایه شده است. در لایه نخست، توان دفاعی بومی قرار دارد. ایران پس از تجربه جنگ و محرومیت از دسترسی عادی به بازارهای تسلیحاتی، مسیر ساخت توان داخلی را در پیش گرفت. این مسیر، به‌ویژه در حوزه موشکی و پهپادی، به یکی از عناصر مهم قدرت ایران تبدیل شد.
در لایه دوم، بازدارندگی نامتقارن قرار دارد. ایران در برابر دشمنانی که از نظر تجهیزات کلاسیک برتری دارند، به الگوهایی از قدرت روی آورده که هزینه اقدام علیه ایران را بالا می‌برد. این الگو فقط نظامینیست؛ بلکه سیاسی، روانی و منطقه‌ای نیز هست.
در لایه سوم، عمق راهبردی منطقه‌ای قرار دارد. از نگاه ایران، اگر تهدید در مرزهای دورتر مهار شود، امنیت داخلی پایدارتر خواهد بود. همین منطق، مبنای بسیاری از کنش‌های ایران در برابر گروه‌های تروریستی، اشغالگری و پروژه‌های امنیتی رقیب در منطقه بوده است.
در لایه چهارم، بازدارندگی دیپلماتیک قرار دارد. شاید در نگاه اول، دیپلماسی و بازدارندگی دو مفهوم متفاوت به نظر برسند، اما در سیاست خارجی ایران، این دو به هم پیوسته‌اند. قدرت میدانی و دفاعی، پشتوانه مذاکره است و مذاکره می‌تواند از تبدیل تنش به جنگ جلوگیری کند. به بیان دیگر، بازدارندگی مؤثر، فضای دیپلماسی را گسترش می‌دهد؛ و دیپلماسی هوشمند، هزینه استفاده از قدرت را کاهش می‌دهد.
با این همه، بازدارندگی اگر با اقتصاد قوی، روایت مؤثر و دیپلماسی فعال همراه نشود، ممکن است به تنهایی کافی نباشد. آینده دکترین ایران نیازمند آن است که بازدارندگی سخت با بازدارندگی اقتصادی، فناورانه و اجتماعی تکمیل شود. کشوری که از نظر امنیتی قدرتمند اما از نظر اقتصادی آسیب‌پذیر باشد، همچنان در معرض فشار باقی می‌ماند.
۶. مقاومت: از هویت انقلابی تا راهبرد منطقه‌ای
مقاومت یکی از مهم‌ترین مفاهیم در سیاست خارجی ایران است. این مفهوم در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای از سطح یک شعار هویتی فراتر رفت و به یکی از ارکان راهبرد منطقه‌ای جمهوری اسلامی تبدیل شد. مقاومت در اینجا به معنای ایستادگی در برابر اشغال، سلطه، تحمیل خارجی و پروژه‌های حذف قدرت‌های مستقل منطقه‌ای است.
در نگاه ایران، منطقه غرب آسیا در دهه‌های گذشته همواره تحت تأثیر مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای و سیاست‌های اسرائیل بوده است. جنگ‌ها، اشغال‌ها، تجزیه‌طلبی‌ها و بی‌ثباتی‌های متعدد، این برداشت را تقویت کرده که بدون شکل‌گیری یک ظرفیت مقاومت منطقه‌ای، امنیت پایدار برای کشورهای مستقل ممکن نیست. از این رو، حمایت ایران از جریان‌های مقاومت، بخشی از سیاست موازنه‌سازی و بازدارندگی محسوب شده است.
محور مقاومت برای ایران چند کارکرد داشته است. نخست، ایجاد عمق راهبردی و جلوگیری از محاصره ژئوپلیتیک. دوم، افزایش هزینه اقدام نظامی علیه ایران یا متحدانش. سوم، حفظ مسئله فلسطین به‌عنوان مسئله مرکزی منطقه. چهارم، مقابله با افراط‌گرایی تکفیری و گروه‌های تروریستی که در مقاطعی امنیت کل منطقه را تهدید کردند.
در عین حال، مفهوم مقاومت همواره محل مناقشه بوده است. حامیان آن، مقاومت را عامل حفظ امنیت و عزت منطقه‌ای ایران می‌دانند. منتقدان، آن را دارای هزینه‌های اقتصادی و دیپلماتیک می‌دانند. واقعیت این است که مقاومت، مانند هر راهبرد بزرگ، هم دستاورد داشته و هم هزینه. ارزیابی منصفانه آن باید هر دو سوی ماجرا را ببیند.
اما نکته تعیین‌کننده این است که در دکترین سیاست خارجی ایران، مقاومت نه در برابر دیپلماسی، بلکه در کنار آن تعریف می‌شود. مقاومت قرار است قدرت تولید کند و دیپلماسی باید آن قدرت را به دستاورد سیاسی تبدیل کند. هرگاه میان این دو پیوند برقرار شده، سیاست خارجی ایران توان اثرگذاری بیشتری داشته است؛ و هرگاه یکی از دیگری جدا شده، هزینه‌ها افزایش یافته‌اند.
۷. دیپلماسی: زبان انعطاف در چارچوب اقتدار
یکی از خطاهای تحلیلی درباره سیاست خارجی ایران این است که آن را صرفاً سیاستی تقابلی تصور کنیم. در حالی که در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، دیپلماسی همواره یکی از ابزارهای مهم سیاست خارجی بوده است؛ هرچند وزن، جهت و دستورکار آن در دوره‌های مختلف تغییر کرده است.
دیپلماسی ایران چند هدف اصلی داشته است. نخست، جلوگیری از اجماع‌سازی کامل علیه کشور. در پرونده‌هایی مانند هسته‌ای، حقوق بشر، تحریم و مسائل منطقه‌ای، یکی از اهداف اصلی دستگاه دیپلماسی ایران این بوده که مانع شکل‌گیری یک اجماع جهانی یکپارچه علیه تهران شود.
دوم، کاهش هزینه‌های فشار. مذاکرات هسته‌ای، گفت‌وگو با اروپا، تعامل با سازمان‌های بین‌المللی و حتی مذاکرات منطقه‌ای، همگی در مقاطعی با هدف کاهش فشار و ایجاد فضای تنفس برای کشور دنبال شده‌اند.
سوم، تثبیت دستاوردهای میدانی. اگر کشوری در میدان قدرت داشته باشد اما نتواند آن را به توافق، نفوذ سیاسی، همکاری اقتصادی یا جایگاه حقوقی تبدیل کند، بخشی از ظرفیت خود را از دست می‌دهد. دیپلماسی، ابزار تبدیل قدرت خام به دستاورد قابل دوام است.
چهارم، مدیریت تصویر ایران در جهان. در عصر رسانه و افکار عمومی، قدرت فقط در میدان نظامی یا اقتصادی تعریف نمی‌شود؛ روایت‌ها نیز قدرت می‌سازند. ایران برای دفاع از سیاست‌های خود، نیازمند دیپلماسی عمومی و روایت‌سازی فعال بوده و هست.
دیپلماسی ایران البته با محدودیت‌های جدی مواجه بوده است: بی‌اعتمادی عمیق میان ایران و آمریکا، فشار لابی‌های ضدایرانی، اختلافات داخلی درباره حدود مذاکره، و تجربه‌هایی مانند خروج آمریکا از توافق هسته‌ای که اعتبار مسیر توافق را تضعیف کرد. با وجود این، دیپلماسی همچنان بخش ضروری دکترین ایران باقی مانده است؛ زیرا هیچ قدرتی بدون گفت‌وگو نمی‌تواند منافع خود را تثبیت کند.
۸. تعامل: رابطه با جهان، نه وابستگی به جهان
تعامل در دکترین سیاست خارجی ایران مفهومی مشروط است. ایران در این دوره هرگز اصل رابطه با جهان را نفی نکرده، اما همواره نسبت به رابطه‌ای که به وابستگی یا نفوذپذیری راهبردی منجر شود، حساس بوده است. به همین دلیل، سیاست خارجی ایران را می‌توان «تعامل‌گرایی مستقل» نامید.
تعامل ایران با جهان در چند مسیر دنبال شده است. مسیر نخست، تعامل با همسایگان است. ایران با پانزده کشور همسایه یا پیرامونی در ارتباط ژئوپلیتیک مستقیم قرار دارد و بدون سیاست همسایگی فعال، نمی‌تواند امنیت و اقتصاد خود را سامان دهد. بهبود روابط با کشورهای خلیج فارس، توسعه همکاری با عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، آسیای مرکزی و قفقاز، همگی در این چارچوب اهمیت دارند.
مسیر دوم، تعامل با شرق است. رشد چین، بازگشت روسیه به صحنه قدرت جهانی و افزایش اهمیت آسیا، فرصت‌هایی برای ایران ایجاد کرده است. البته چرخش به شرق زمانی موفق خواهد بود که به وابستگی تازه تبدیل نشود. اصل راهبردی ایران، نه جایگزینی وابستگی غربی با وابستگی شرقی، بلکه تنوع‌بخشی به روابط خارجی است.
مسیر سوم، تعامل با نهادهای چندجانبه است. عضویت یا همکاری در سازمان‌هایی مانند شانگهای و بریکس، نشانه تلاش ایران برای حضور در نظم‌های نوظهور و کاهش اثر فشارهای یکجانبه است. این مسیر می‌تواند برای ایران فرصت‌ساز باشد، به شرط آن‌که با برنامه اقتصادی، دیپلماسی حرفه‌ای و اصلاحات ساختاری در داخل همراه شود.
مسیر چهارم، تعامل مشروط با غرب است. ایران در دوره‌های مختلف نشان داده که اصل گفت‌وگو با غرب را نفی نمی‌کند؛ اما تجربه‌های گذشته، به‌ویژه در پرونده هسته‌ای، بی‌اعتمادی را افزایش داده است. بنابراین، تعامل با غرب در دکترین ایران بیشتر بر پایه تضمین، توازن و راستی‌آزمایی معنا دارد.
تعامل برای ایران یک ضرورت است، اما تعامل بدون قدرت می‌تواند به امتیازدهی یک‌طرفه تبدیل شود؛ همان‌گونه که قدرت بدون تعامل می‌تواند به انزوا و فرسایش منجر شود. هنر سیاست خارجی آینده ایران، ایجاد تعادل میان این دو خواهد بود.
۹. تغییر اولویت‌ها در سه دهه گذشته
سیاست خارجی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را می‌توان در چند مرحله تحلیلی بررسی کرد. هر مرحله، اولویت‌های خاص خود را داشته، اما همگی در چارچوب همان اصول ثابت معنا یافته‌اند.
مرحله نخست، دوران بازسازی و تثبیت پس از جنگ بود. در این دوره، ایران نیاز داشت آثار جنگ را کاهش دهد، روابط خارجی خود را بازسازی کند و از انزوای شدید خارج شود. اولویت، تثبیت کشور و جلوگیری از بحران‌های تازه بود.
مرحله دوم، دوران تنش‌زدایی و تلاش برای بهبود تصویر بین‌المللی ایران بود. در این مقطع، گفت‌وگو با اروپا، کاهش تنش با برخی همسایگان و طرح گفت‌وگوی تمدن‌ها نشان داد که سیاست خارجی ایران ظرفیت انعطاف و زبان نرم را نیز دارد.
مرحله سوم، دوران تشدید پرونده هسته‌ای و افزایش فشارهای غرب بود. در این دوره، استقلال فناوری، حق غنی‌سازی، تحریم‌ها و مذاکرات هسته‌ای به مرکز سیاست خارجی ایران آمدند. این پرونده، آزمونی بزرگ برای نسبت میان استقلال و تعامل بود.
مرحله چهارم، دوران بحران‌های منطقه‌ای بود؛ از اشغال عراق و افغانستان تا بحران سوریه، ظهور داعش و تحولات لبنان، یمن و فلسطین. در این دوره، اولویت امنیت منطقه‌ای و مقابله با تهدیدات پیرامونی به شکل جدی برجسته شد.
مرحله پنجم، دوران بازگشت تحریم‌های سنگین و ضرورت بازآرایی اقتصادی سیاست خارجی بود. خروج آمریکا از برجام و فشار حداکثری نشان داد که اتکا به توافق با یک قدرت بی‌ثبات می‌تواند خطرناک باشد. در نتیجه، سیاست خارجی ایران بیش از گذشته به سمت همسایگان، شرق، اقتصاد مقاومتی، کریدورها و چندجانبه‌گرایی حرکت کرد.
در مجموع، اولویت‌ها تغییر کرده‌اند، اما جهت کلی ثابت مانده است: حفظ استقلال، افزایش بازدارندگی، جلوگیری از انزوا، گسترش میدان مانور و تبدیل ایران به بازیگری غیرقابل حذف در معادلات منطقه‌ای.
۱۰. آینده دکترین سیاست خارجی ایران
آینده دکترین سیاست خارجی ایران، بیش از هر چیز به توانایی آن در نوسازی ابزارها وابسته است. اصول بنیادین احتمالاً باقی خواهند ماند؛ اما جهان جدید، ابزارهای جدید می‌طلبد. اگر ایران بخواهد در دهه‌های آینده جایگاه خود را حفظ و تقویت کند، باید چند تحول مهم را در سیاست خارجی خود جدی بگیرد.
نخست، اقتصاد باید به متن سیاست خارجی بیاید. امنیت و استقلال بدون اقتصاد نیرومند پایدار نمی‌ماند. ایران باید بتواند موقعیت ژئوپلیتیک خود را به مزیت ژئواکونومیک تبدیل کند؛ یعنی از مسیر ترانزیت، انرژی، تجارت منطقه‌ای، فناوری، بازارهای پیرامونیو سرمایه‌گذاری خارجی بهره بیشتری ببرد.
دوم، دیپلماسی عمومی و قدرت نرم باید تقویت شود. ایران در بسیاری از پرونده‌ها دارای روایت خاص خود است، اما همیشه نتوانسته این روایت را به زبان جهانی منتقل کند. در عصر جنگ روایت‌ها، کشوری که روایت خود را نسازد، در روایت دیگران تعریف خواهد شد.
سوم، نسبت میدان و دیپلماسی باید دقیق‌تر تنظیم شود. میدان بدون دیپلماسی ممکن است پرهزینه شود و دیپلماسی بدون میدان ممکن است بی‌پشتوانه بماند. دکترین آینده باید این دو را نه رقیب، بلکه مکمل بداند.
چهارم، سیاست همسایگی باید از سطح امنیتی به سطح اقتصادی و اجتماعی ارتقا یابد. ایران اگر بتواند با همسایگان خود شبکه‌ای از منافع مشترک اقتصادی ایجاد کند، امنیتش نیز پایدارتر خواهد شد.
پنجم، چرخش به شرق باید هوشمندانه باشد. همکاری با چین، روسیه و قدرت‌های آسیایی برای ایران فرصت‌آفرین است، اما تنها زمانی به سود منافع ملی خواهد بود که ایران قدرت انتخاب خود را حفظ کند و به بازیگر وابسته هیچ بلوکی تبدیل نشود.
ششم، سیاست خارجی باید از واکنش‌محوری به ابتکارمحوری حرکت کند. ایران در بسیاری از مقاطع توانسته تهدیدها را دفع کند، اما آینده نیازمند طرح‌های ایجابی برای نظم منطقه‌ای، امنیت جمعی، همکاری اقتصادی و مدیریت بحران‌هاست.
آینده دکترین سیاست خارجی ایران نه در نفی گذشته، بلکه در تکامل آن است. استقلال، بازدارندگی، مقاومت و تعامل همچنان عناصر اصلی خواهند بود؛ اما موفقیت آینده در گرو آن است که این عناصر با اقتصاد، روایت، فناوری، دیپلماسی حرفه‌ای و مدیریت هزینه‌ها پیوند بخورند.
جمع‌بندی
دکترین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، دکترینی مبتنی بر تداوم اصول و تحول ابزارها بوده است. اصولی چون استقلال، نفی سلطه، امنیت‌محوری، حمایت از فلسطین، بازدارندگی و موازنه‌سازی، هسته ثابت این دکترین را شکل داده‌اند. در مقابل، ابزارهایی چون دیپلماسی، مذاکره، تعامل با شرق و غرب، سیاست همسایگی، مقاومت منطقه‌ای و چندجانبه‌گرایی، بسته به شرایط زمانی تغییر و تکامل یافته‌اند.
این سیاست خارجی توانسته ایران را به بازیگری اثرگذار و غیرقابل حذف در منطقه تبدیل کند، قدرت بازدارندگی کشور را افزایش دهد و استقلال تصمیم‌گیری را در برابر فشارهای سنگین حفظ کند. در عین حال، هزینه‌هایی چون تحریم، فشار اقتصادی، محدودیت‌های دیپلماتیک و رقابت‌های منطقه‌ای نیز بخشی از واقعیت این مسیر بوده‌اند. بنابراین، ارزیابی منصفانه این دکترین نه با ستایش مطلق ممکن است و نه با نفی مطلق.
میراث راهبردی این دوره را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: ایران کوشیده است در جهانی نابرابر و منطقه‌ای پرآشوب، مستقل بماند، تهدیدها را دور کند، قدرت بازدارندگی بسازد و در معادلات منطقه‌ای نقش تعیین‌کننده داشته باشد. اکنون مسئله آینده این است که چگونه می‌توان این سرمایه راهبردی را با اقتصاد قوی‌تر، دیپلماسی مؤثرتر، تعامل هوشمندانه‌تر و روایت جهانی‌پسندتر تکمیل کرد.
اگر دکترین سیاست خارجی ایران در دهه‌های آینده بتواند میان استقلال و تعامل، مقاومت و دیپلماسی، قدرت سخت و قدرت نرم، امنیت و اقتصاد توازن برقرار کند، نه‌تنها از فشارها عبور خواهد کرد، بلکه می‌تواند جایگاه ایران را در نظم در حال گذار جهانی به سطحی بالاتر ارتقا دهد.
یک پاسخ
علی‌رغم برخی نقاط قابل بحث، در مجموع مقاله خوبی بود. یک نقطه ضعف مهم در این مقاله تعریف نادرست از شرکای منطقه‌ای غیر دولتی جمهوری اسلامی است که نویسنده، احتمالا تحت تأثیر ترویج غربی- عبری- عربی، از آن به عنوان “نیروهای نیابتی” نام برده است.